شهری شدن شب یلدا-باز خوانی از اعتدال

شهری شدن شب یلدا

آن وقت‌ها روی کرسی پارچه‌یی رنگ به رنگ می‌انداختند و طبقی از تخمه و کشمش و گردو و انار و هندوانه روی آن می‌گذاشتند. همه دور تا دور کرسی می‌نشستند و چشم می‌دوختند به دست بزرگ جمع که حافظ یا شاهنامه‌یی دست گرفته بود و می‌خواست تفالی به آن بزند.

به نوشته اعتماد، همه می‌دانند «یلدا» یا «چله» آخرین شب آذرماه، شب قبل از نخستین روز زمستان و درازترین شب سال است، شب جمع شدن و شب زنده‌داری، شعر‌خوانی و فال گرفتن، شب چره و آجیل و انار و هندوانه‌خوری، خاطره و قصه‌گویی.

تغییر آیین مذهبی به جشن یلدا

می گویند« ایرانیان باستان اساس زندگی‌شان بر کشاورزی و چوپانی قرار داشت، آنها بر اثر گذشت زمان با گردش خورشید و تغییر فصل و بلندی و کوتاهی روز و شب آشنا شدند و کارهای خود را با توجه به آن تنظیم کردند. روشنی، روز، تابش خورشید و اعتدال هوا مظاهر خیر و تاریکی، شب و سرما نمادهای اهریمن شدند. با گذشت زمان که فهمیدند کوتاه‌ترین روزها، آخرین روز پاییز و بلندترین شب‌ها شب اول زمستان است، بلافاصله بعد از این درازترین شب روزها به‌تدریج بلندتر شده و شب‌ها کوتاه‌تر می‌شوند و خورشید هر روز بیشتر در آسمان می‌ماند پس آن را شب یلدا یا شب زایش و تولد خورشید می‌خواندند و برای آن جشن برگزار می‌کردند.»

اما دکتر مرتضی رضوانفر، معاون پژوهشی پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری معتقد است که شب یلدا یا شب چله یک آیین مذهبی بوده است نه جشن. او درباره این مراسم مذهبی ایرانیان باستان می‌گوید: « در آیین میتراییسم و زرتشت اساس جهان مبارزه میان اهورا‌مزدا و اهریمن است. شب یلدا در واقع رویارویی خیر و شر است. در واقع این شب به نوعی نماد این تقابل است. شب و سرما هر دو نماد‌های اهریمنی بودند. ننه‌سرما، چله کوچک و چله بزرگ در فرهنگ ما مظهر شر و پلیدی است از این رو آمدن بهار و عمو نوروز به معنای شکست ننه سرما و بچه‌هایش است.

بر اساس افسانه‌های کهن ایران، چله بزرگ و چله کوچک پسران ننه سرما هستند. چله بزرگ از نخستین روز زمستان به مدت چهل روز آغاز می‌شود در ابتدای حکومت خود به برادر کوچک‌ترش یعنی چله کوچک و نیز مادرش ننه‌سرما قول می‌دهد که زمین و زمان را چنان سرد کند که اسب‌ها در اصطبل یخ بزنند. برادر کوچک او نیز در زمان حکومت بیست روزه‌اش برای نشان دادن غیرت و قدرت خود قول می‌دهد آن چنان سرمایی به پا کند که کره مادیان‌های آبستن در شکم آنها منجمد شوند. اگر دو برادر بتوانند انتظارات مادر خود را برآورده سازند ننه سرما آخر زمستان مهربان می‌شود و هوای لطیف و مطبوعی را به مردم هدیه می‌دهد و گرنه در آخرین روزهای زمستان برف و سرما را برقرار می‌کند که به آن سرمای پیرزن می‌گویند. اگر چه ننه سرما انتظار دارد تا اواسط فروردین ماه حکومت کند اما معمولا تا پانزده اسفند از سه برادر فروردین، اردیبهشت و خرداد شکست می‌خورد و تا سال آینده به همراه پسران خود پنهان می‌شود.»

او می‌گوید: «ایرانیان باستان در شب چله یا شب یلدا که طولانی‌ترین شب سال بوده دور هم جمع شده و تا سحر بیدار می‌ماندند تا پلیدی این شب به آنها آسیبی نرساند و از آنجا که این آیین بر اساس باورها و اعتقادات مذهبی آنان شکل گرفته بود یک حس دینی در آن جاری بود اما رفته رفته سختی زمستان کم شده و این آیین مذهبی به جشن مبدل شده است».

رضوانفر درباره تغییر آیین مذهبی یلدا به جشن شب چله می‌گوید: «ساختار آیین‌ها به‌گونه‌یی است که بر اساس نیاز جامعه به مرور تغییر می‌کنند، یلدا، نوروز، جشن سده و مهرگان با کمرنگ شدن دین و مذهب ایرانیان باستان تغییر کردند. آیین‌ها و باورها تا جایی که کارکرد داشته و مفید هستند، باقی می‌مانند در غیر این صورت مردم خود آن را کنار می‌گذارند، مگر آنکه بتوانند خود را با نیاز روز مردم مطابقت دهند.»

او می‌گوید که «در آیین یلدا نماز و دعا‌هایی که برگرفته از مذهب زرتشت بوده کنار رفته است. نمی‌توان انتظار داشت، مراسم و آیین‌ها هزاران سال بی‌آنکه دستخوش تغییر شوند، همان‌طور میان مردم باقی بمانند. اگر نوروز، یلدا و دیگر مراسم از گذشته هنوز پابرجا مانده‌اند به این دلیل است که نیاز روحی، فرهنگی و مذهبی مردم را پاسخ می‌دهند.»

جمع خانواده و شب چره

«یلدا» یا «چله» که می‌رسید، همه خانه بزرگ فامیل جمع می‌شدند و به انتظار شکست اهریمن شب، تا صبح بیدار می‌ماندند و برای آنکه نحسی این شب را بگیرند، آتشی روشن می‌کردند و سفره‌یی از میوه‌های تازه و خشک پهن می‌کردند. سفره‌یی مقدس که جنبه دینی داشت و همان وقت برای آمدن خورشید و روشنایی دست به دعا می‌شدند. هنوز هم یلدا که می‌رسد سر سفره‌ها و میزها میوه‌های تازه و خشک هست.

دکتر رضوانفر درباره شب چره در شب یلدا این‌طور می‌گوید: « خوردن آجیل مخصوص شب چله، هندوانه به عنوان میوه‌یی مدور که بیرونش سبز و درونش قرمز است، سمبل خورشید محسوب می‌شد، انار و برخی میوه‌های محلی غالبا جنبه نمادی دارند و نشانه برکت، تندرستی، فراوانی و شادکامی هستند، خوردن این میوه‌ها نوعی برکت خواهی محسوب می‌شد که افراد با خوردن آنها خودشان را نیز مانند آنها برکت خیز می‌کردند و نیروی باروری را در خود افزایش می‌دادند. عده زیادی اعتقاد دارند که اگر مقداری هندوانه در شب چله بخورند در سراسر چله بزرگ و کوچک یعنی زمستانی که در پیش دارند دچار سرما و بیماری نمی‌شوند.».

تفال به حافظ و قصه‌گویی

شب یلدا رسم بود تفال به حافظ بزنند و حال و هوایشان را در آغاز زمستان بهاری کنند. بعضی‌ها هم شاهنامه‌خوانی می‌کردند، یا خسرو و شیرین گنجوی را می‌خواندند. بعد هم می‌نشستند پای حرف‌های جوانی رفته بزرگ‌ترهایی که تنها خاطراتش برایشان مانده بود. شاید همه اینها زمانی بود که به قول دکتر رضوانفر «جامعه هنوز بر اساس نظام خویشاوندی بود، امنیت اقتصادی و اجتماعی را روابط خویشاوندی تعیین می‌کرد».

نمادهای گمشده در زمان

هر چه می‌گذرد رسم و رسوم شب چله شهری‌تر می‌شود و شب یلدا را انگار طولانی‌تر می‌کنند. دکتر رضوانفر می‌گوید: «ساختار اجتماعی ایران زمانی که از روستایی به شهری تغییر کرد، آیین‌ها و رسم‌ها پراکنده و کمرنگ شدند.»

کرسی‌ها جای خود را به وسایل گرم‌کننده امروزی دادند، طبق‌ها رفتند و جعبه‌ها و بسته‌بندی‌های امروزی آمدند.

معاون پژوهشی پژوهشگاه می‌گوید: «در اکثر شهرها و روستا‌های ایران از کرسی استفاده می‌کردند. کرسی نقشی نمادین و نشانه‌شناختی برای مراسم شب یلدا ایفا می‌کرد ولی امروزه این وسیله نمادین، حذف شده و جایگزین مناسبی هم برای آن ایجاد نشده است. برنامه‌های تلویزیون جای حافظ‌خوانی، شاهنامه‌خوانی و قصه گویی بزرگان خانواده را پر کرده‌اند. قدیم خربزه و هندوانه را از تابستان در انبارهای گندم یا صندوق خانه‌ها و زیرزمین‌ها برای شب یلدا نگهداری می‌کردند. انگور را در جایی خنک به بند آویزان می‌کردند یا همان‌طور که به شاخه بود در کیسه یا کوزه‌های گلی کرده و زیر خاک می‌گذاشتند، این تلاش‌ها برای تهیه وسایل شب یلدا، ارزش مراسم را بیشتر می‌کرد، ولی امروزه به دلیل راحت شدن تهیه مواد، بخشی از ارزش و اهمیت مراسم شب یلدا کمتر شده است. یا برای فرستادن هدایا برای نوعروس، هدایا را درون سینی‌های تزیین شده قرار می‌دادند و توسط افرادی به نام طبق‌کش به خانه عروس می‌فرستادند ولی امروزه به دلیل مسافت‌های طولانی و نیز مدرنیزه شدن جامعه، دیگر کسی برای فرستادن هدایا از طبق‌کش استفاده نمی‌کند. امروزه افراد به جای دیدن یکدیگر یا حتی شنیدن صدای یکدیگر برای تبریک این شب از پیامک استفاده می‌کنند و حتی فرصت شنیدن صدای یکدیگر را از خود می‌گیرند.»

حفاظت از آیین و رسوم

جشن «شب چله»یا «شب یلدا» میان شلوغی شهرها کمرنگ می‌شود، جمع‌ها و شب‌نشینی‌ها کوچک‌تر می‌شود. دغدغه‌ها پررنگ‌تر. رضوانفر معتقد است که حفظ آیین و رسوم برعهده مردم است. آنچه کنوانسیون یونسکو نیز به آن اشاره می‌کند. او می‌گوید: «اگر دولت برای حفظ رسوم اقدام کند جنبه حکومتی پیدا می‌کند.»

یلدا؛ جشن تولد خورشید دو نکته درباره دراز ترین شب سال

باطن و سيرت واقعي مردم را در زمان بدبختيشان مي توان شناخت.     

یلدا؛ جشن تولد خورشید دو نکته درباره دراز ترین شب سال

نیاکان ما شب یلدا را به صرف این که بلندترین شب سال است گرامی نمی داشتند بلکه مناسبت این شب زنده داری جدال با تاریکی بوده است تا خورشید طلوع کند و صبح بدمد و جشن بگیرند

عصر ایران؛ مهرداد خدیر- امشب، یلداست. عید تولد مهر یا میترا و باززاده شدن خورشید. نیاکان ما شب یلدا را به صرف این که بلندترین شب سال است گرامی نمی داشتند بلکه مناسبت این شب زنده داری جدال با تاریکی بوده است تا خورشید طلوع کند و صبح بدمد و جشن بگیرند و البته نوعی نگرانی از آمدن زمستان.

اقتصاد کشاورزی و مشکلاتی که فصل سرما پدید می آورد ذهنیت منفی در برابر زمستان ایجاد کرده بود و با شب زنده داری خود را آماده مقابله با فصل سرما می کردند چندان که نوروز نیز به خاطر پایان این فصل جشن گرفته می شود.

بنا براین شب یلدا نه با شب وتاریکی که با روز و خورشید نسبت دارد و به همین خاطر روز بعد را " خور روز"می نامند. یکی از استنادات کسانی که روح شعر حافظ را احیای آیین مهر و خود شاعر را یک میترایی می دانند بیت مشهور درباره یلداست:

صحبت حکام ظلمت شب یلداست
نور ز خورشید خواه گو که برآید

نکته جالب دیگر درباره یلدا قرابت آن با عید مسیحی است. از ابوریحان بیرونی در " آثار الباقیه" نقل شده که " این شب در مذهب رومیان، عید یلداست و آن میلاد مسیح است و به جاست که مانیز گرامی اش بداریم." البته حق تقدم با یلدای ایرانی است که قطعا قدمت آن بیش از دو هزار سال است و به پیش از میلاد مسیح بازمی گردد و قراین بسیار می توان به دست داد که مبنای میلاد مسیح بر پایه یلدا قرار داده شده است و ایرانیان از آن الگو نگرفته اند که خود پیش تر می زیسته اند.

واژه یلدا خود بر گرفته از زبان سریانی و به معنی " میلاد" است و حتی برخی داستان تولد مسیح در آغل را نیز برپایه درخشش میترا در غار می دانند.

پس یلدا را نه به خاطر شب که به سبب روز بعد گرامی داریم. جشن زایش خورشید در صبح روز بعد:

یلدا شب بلند، شب بی ستارگی
لختی به تن تپید و به هم رفت و درشکست
با خانه می شدیم که گرد سپیده دم
بر بام می نشست...*مبارک.

        

آشنایی با آداب و رسوم مردم کردستان در ˈشه و چله ˈ

شب یلدا در کردستان با نام شه و چله یا شب چله مرسوم است و همچون دیگر آیین ها و سنت های کهن در میان مردم از اهمیت بالایی برخوردار است به طوریکه پیش از فرا رسیدن این شب، شور و هیجان خاصی در میان مردم منطقه ایجاد می شود.
 
به گزارش ایرنا، یکی از ویژگی های اصلی شب یلدا گردهم جمع شدن خانواده ها در کنار هم است به گونه ای که مدت ها قبل از فرا رسیدن این شب معمولا مشخص خواهد شد که خانواده ها بلندترین شب سال را در منزل چه کسی و در کنار چه کسانی بگذرانند و همواره این مهمانی ها بر عهده بزرگ خانواده است.
 
غذای شب چله در اصل دلمه برگ مو و کلم است که امروزه مخلفات دیگری همچون گوشت، فلفل سبز، گوجه، بادمجان و فلفل قزمر نیز به آن اضافه شده است و علاوه بر دلمه بر سر سفره این شب، رب انار، دوغ، ماست، کره محلی و کالک ترش (خربزه ترش) که از چند ماه پیش آماده شده نیز گذاشته می شود.
 
مرسوم است که استفاده از کالک ترش (خربزه ترش) برای هضم بهتر غذای چرب و سنگین شب چله است و خوردن آن پس از غذا موجب می شود تا از میوه ها و تنقلات این شب نیز بتوان استفاده کرد.
 
همچنین از دیگر آداب و رسوم شب چله مردم کردستان این است که در این شب خانواده هایی که از توان مالی لازم برای برگزاری آیین این شب برخوردار نیستند، همسایه ها از غذا و میوه و تنقلات شب چله که تهیه کرده اند آنان را بی نصیب نمی کنند و سهمی را نیز به این خانواده ها اختصاص می دهند.
 
یکی از دیگر از رسم و رسومات مردم کردستان در شب یلدا بردن خوانچه ای متشکل از غذا و تنقلات و میوه و شیرینی شب چله همراه با هدایایی که به نوعی خاص نیز تزیین شده از طرف خانواده ها برای دختران خود است که به تازگی به خانه بخت رفته اند.
 
در این شب که به بلندترین شب سال نیز مشهور است معمولا پس از صرف غذا، مهمانان و اعضای خانواده، در کنار بزرگ خانواده جمع شده و به داستان ها و قصه های قدیمی که نقل می شود گوش فرا داده و به این وسیله شبی به یادماندنی را برای خود رقم می زنند.
 
پس از آن نوبت به خوردن تنقلات و میوه های معمول در این شب می رسد البته در برخی خانواده ها قصه گویی های بزرگ خانواده، بعد از خوردن میوه و تنقلات و یا در حین خوردن نیز خواهد بود.
 
هندوانه یکی از میوه هایی است که باید حتما در شب چله وجود داشته باشد و خوردن آن به نوعی وداع با فصل گرما و پیشوازی از فصل سرما است اما هندوانه شب چله به دلیل اینکه فصل آن سر رسیده معمولا خوب از آب در نمی آید.
 
علاوه بر آن در اعتقادات محلی نیز مرسوم است که خوردن هندوانه شب چله مقاومت بدن در برابر بیماری فصل سرما را افزایش می دهد.
 
ویژگی اصلی شب چله، جمع شدن خانواده ها در کنار هم است و این جمع شدن ها علاوه بر اینکه موجب به جای آوردن صله ارحام می شود موجب رفع کدورت ها در میان خانواده ها نیز شده و یکی از زیباترین آیین ها و سنت های دیرینه و کهن ایرانیان است.
 
یکی دیگر از ویژگی های این آیین دیرینه پیوند نسل جدید با رسوم و آیین های گذشتگان است و همچنین ایجاد شور و شعف و شادی در میان خانواده ها.

          مراسم شب یلدا

یکی از جشن‌ها بسیار کهن و قدیمی ما ایرانیان که در حال حاضر نیز هر ساله توسط مردم در سراسر کشور به طور خاص برگزار می‌شود جشن «شب یلدا» می‌باشد که به خاطر تقارن زمانی با «طولانی‌ترین شب سال» و همچنین «شب اولین روز فصل زمستان» یکی جشن مهم و منحصر به فرد چهار گانه ایرانیان می‌ باشد (از نظر دیگر شاید با سرد‌ترین شب سال نیز تقارن داشته باشد) و
یلدا جشنی ایرانی است که هزاران سال عمر دارد این مراسم هر ساله در اولین شب دی ماه در سراسر کشورایران و در بعضی از کشورهای جهان برگزار می‌شود.

که آیین و مراسم برگزاری این جشن منحصر بفرد می‌باشد. در این شب اعضای خانواده و اقوام در کنار یکدیگر و یا در منزل بزرگان خانواده گرد هم می‌ آیند و با برگزاری شب‎نشینی این جشن را گرامی می‌دارند (مخصوصا «منزل پدر بزرگ‌ها و مادر بزرگ‌ها) همچنین آیین شب یلدا یا شب چله، خوردن آجیل مخصوص،  هندوانه، انار و شیرینی و میوه‌های گوناگون است که همه آن‌ها جنبه نمادی
دارند و نشانه برکت، تندرستی، فراوانی و شادکامی هستند. یکی دیگر از رسم های شب یلدا،» فال حافظ گرفتن «و» شاهنامه خوانی «است. اگر رسم‌ها و آیین
های دیگر یلدا را میراثی از فرهنگ چند هزار ساله بدانیم، فال حافظ گرفتن در شب یلدا در سده‌های اخیر به رسم‌های این شب افزوده شده است.

شاهنامه خوانی و قصه گویی پدربزرگ و مادربزرگ دور کرسی برای کوچکتر‌ها نیز از آیین های یلدا است که خاطرات شیرینی برای بزرگسالی آن‌ها فراهم می‌آورد.

شب یلدا پاک‌ترین شب سال از زمانهای خیلی قدیم تا کنون طبق آداب و رسوم موجود در کشورمان ایران؛  مردم برای برگزاری مراسم جشن شب یلدا احترام خاصی قائل هستند زیرا مردم
معتقدند این شب نه تنها بلند‌ترین شب سال بلکه این شب باید از نظر مواد خوارکی نیز یکی از پاک‌ترین و بهداشتی‌ترین شب سال هم باشد. با توجه به اینکه یکی از اصلیترین آیین مراسم برگزاری شب یلدا خوردن تنقلات طبیعی مانند آجیل (یا‌‌ همان میوه‌های خشکبار)؛ شیرینی‌های طبیعی؛ میوه‌های همچون هندوانه؛ انار؛ سیب؛ پرتقال و غیره می‌باشد که همه این خوراکی ‌ها حتی آجیل از مواد طبیعی تهیه شده‌اند پس شاید بتوان گفت شب یلدا یک شب پاک در میان ایرانیان می‌باشد.                                                                                                            یلدا

    

ادامه نوشته