وجه تسمیه ( شوند نامگذاری ) اردبیل

غالب زبان شناسان نام کهن شهر را «آرتاویل» و از ریشه اوستایی می‌دانند. این نام از ترکیب دو کلمه «آرتا» (به‌معنی مقدس که در فارسی میانه تبدیل به «ارد» شده‌است و در کلماتی نظیر اردشیر، اردوان ، اردستان، اردکان آمده‌است) و «ویل» تشکیل شده‌است. امروزه در مناطق تالش‌نشین استان، هنوز هم به اردبیل، «آردویل» می‌گویند که معنی «شهر مقدس» را می‌دهد. این معروف ترین نظریه است اما نظریات دیگری نیز در وجه تسمیه این شهر وجود دارد .

ببینیم سایت رسمی اردبیل چه می گوید . با سپاس از آقای « قره داغلی »:

سخنی چند درمورد وجه تسمیه اردبیل 
نوشته : "مهدی شاهوردی اوغلو"از وبلاگ:

http://ardabil.info/DiscView.asp?mid=60&forum_id=21 

اردبیل یا ارده بئل شهری است که درمورد قدمت ومعنی لغوی آن سخنان زیادی گفته شده است . گروهی این شهررادارای سابقه 1500ساله دانسته اند که یک اشتباه محض تاریخی است ومعنی لغوی آنرابه کلمه جعلی آرتاویل منسوب داشته اند. درزبان اوستایی آرتامعنی مقدس و ویل معنی شهر نمی دهد، قبل ازورود زرتشت به شهراردبیل ، اردبیل شهری آباد وبزرگ بوده است ودلیل اینکه زرتشتیان این شهررامقدس می دانند به این علت است که زرتشت اولین بار درشهر اردبیل به تبلیغ دین زرتشتی پرداخته است . درمورد معنی لغوی اردبیل وتاریخ ساخته شدن این شهر می توان به قدیمیترین سنگ نوشته هاومتون قدیمی به زبان ترکی سومری مراجعه کردکه درآنها شهر آرآتا اشاره شده است که بزرگترین ایالت آن دوران بوده است که درزبان ترکی به معنی پدر قهرمان می باشد. ترکان سومری دارای تمدنی والا وباقدمتی درحدود 7 الی 8 هزارسال می باشند. سومر یک کلمه مرکب ترکی است که ازدوواژه" سوم"به معنی کامل، خالص، توپر، تنومند ودرشت و"آر" به معنی مرد قهرمان وجنگنده تشکیل شده است . سومر به زبان ترکی باستان معنی مرد کامل می دهد این واژه هنوزهم دراردبیل کاربرد دارد. مثلا طایفه ای دریکی ازروستاهای حوالی اردبیل زندگی می کنند که سومرین ( که به غلط ثمرین نوشته می شود.) نام دارد که به شجاعت ودلیری شهره اند، کلمه سومرین ازدو واژه سوم+ارین (آره ن) تشکیل شده که که درزبان ترکی اره ن به معنی مردان می باشد وسومرین معنی مردان کامل می دهد. همچنین درکلمه سومو یا سومی که یک نان محلی دراردبیل می باشد به این واژه برمی خوریم که درزبان ترکی به معنی نا ن کامل ، توپر است . ازاشتراک لغوی زبان ترکی امروزی شهر اردبیل باترکی سومری کلمه چیبین به معنی مگس می باشد که درترکی سومری نیز به صورت زیبین به همان معنا آمده است. 
کلمه اردبیل یا ارده بئل ازسه واژه "ار" که در زبان ترکی به معنای مرد قهرمان وجنگجو و "ده" در اصل به صورت "دا" و "آدا" بوده است که در اثر قانون هماهنگی اصوات در زبان ترکی، صوت کوتاه و ظریف فتحه را به خود گرفته و به شکل کنونی درآمده. درزبان ترکی سومری به معنی پدرمی باشدکه درترکی امروزی نیز به صورت آتا ، تاتا وده ده درآمده است. کلمه "بئل" درسرزمینهای ترک نشین بسیاربه کاررفته است : 
شوربیل ( یاشورقان بئل به معنی کمره شوره زار) ، بئلاساغون ( پناهگاهی درکمره کوه)، اربیل ( اربئل به معنی دامنه کوه مرد قهرمان) ، بئلداشی ( سنگ دامنه کوه) ، بیله دره ( بیله درق به معنی دماغه کوه وگندمی که در دامنه کوه سالها بماند و مزه اش ازبین برود) و بئلو (نام شهرکی است درسرزمین آرغوی ترکستان که بردامنه کوه آمده است. در نتیجه معنی کلی ارده بئل درزبان ترکی یعنی دامنه کوه پدر قهرمان یا" سرزمین پدرقهرمان" می باشد. به نقل ازنشریه آوای اردبیل شماره 54 – 11 اردیبهشت 1378
منابع: 
1 – دیوان اللغات الترک – محمود کاشغری – 466 ه. ش 
2 – فرهنگ زبان آذربایجانی به فارسی – بهزاد بهزادی 1369 ه . ش 
3 – تاریخ قدیم ترکان ایران ( ایران تورک لرینین اسکی تاریخی) دکترمحمد تقی زهتابی- 1377 شمسی 
4 – نوشته های دکترمحمد علی سجادیه درمجله دانستنیها .  

اما این نظر یکی از خوانندگان این وبلاگ است که جهت اطلاع دوستان کپی پیست کرده ام.اما از آنجا که تسلط لازم به ترکی ندارم در درستی یا نادرستی آن نظر نمی دهم .

در زبان ترکی به سادگی اردا به معنی میان و بیل به معنی آبادی می باشد و به سادگی می توان گفت شهر میانی و احتمال زیاد به معنی میانکوه باشد و با توجه به اینکه این منطقه جزئی از قلمرو سومر بوده است این نظر محتمل است

این هم یک نظر دیگر از هم میهنان شاید آذری :

حسین اعزازی کوهساره

دوشنبه 17 اسفند 88 17:59

pasha_1878@yahoo.com

با تشکر از زحماتتان وهمچنین از تشکیل چنین سایت.
در مورد وجه تسمیه اردبیل 
قبل از هر چیز برای وجه تسمیه نامها باید به زبان و تاریخ و نژاد وقوم آن منطقه توجه کرد بخصوص در ایران که دارای قومیتهای مختلف می باشد..
در مورد نام اردبیل:اردبیل در اصل ارآتابل(ار+آتا+بل)می باشد.ار یعنی پهلوانی که هرگز شکست نخورده است و پشتش (آرغاسی)به زمین نخورده است مثل نامهای ارسلان،آرش،اردوغان... وآتا یعنی پدر،ارآتا یعنی پدر شوهر که در بین خانواده بزرگترین و محترم ترین شخص می باشد که به همین خاطر به کوه سبلان(ساوالان) قبل از زرتشت پیامبرمردم منطقه به خاطر اینکه در منطقه از همه بزرگتر بود می گفتندکه و بل هم یعنی کمر میانه پس ارآتابل یعنی کمر وکوهپایه ارآتا(سبلان).
در مورد ساوالان(ساو+آلان)ساو در ترکی یعنی وحی و آلان هم یعنی گرفتن پس ساوالان یعنی جایی که وحی گرفته شده است که زرتشت پیامبر در آنجا وحی گرفته و پیامبر شده است وبعد از زرتشت پیامبر به کوه( ارآتا) ساوالان گفتند.
حسین اعزازی کوهساره

http://adel-ashkboos.mihanblog.com/post/190