قیز قالاسی بیله سوار به فارسی «قلعه دختر»، در حدود ۱۵ کیلومتری جنوب بیله سوار مغان در مسیر جاده بیله سوار مغان – اردبیل در روستایی تحت همین عنوان قرار دارد. این روستا به مناسبت قرار گرفتن در پای قلعه‌ قیز قالاسی به همین نام مشهور است.

بنای این قلعه به سده‌های پیشین مربوط است و آثار این قلعه در قسمت شمال غربی روستای قیز قالاسی بیله سوار مغان  مشهود است. روستای انجیرلو نزدیکترین آبادی به این قلعه است که کمتر از یک کیلومتر فاصله دارد. راجع به قیز قالاسی افسانه‌های زیادی در بین اهالی محل مشهور است.

افسانه‌ای در باب قیز قلعه سی یا قلعه دختر وجود دارد که بنابر آن، گویند:دختری بر این قلعه فرمانروایی داشته که با در دست داشتن طلسمی آن را ناگشودنی ساخته بود،اما پژوهش های تاریخی ثابت کرده که نام گذاری کلمه قیز یا «دختر» روی این قلعه‌ها مسلما علت ویژه‌ای داشته است.

شاید یکی از علل آن در فرهنگ ایرانی مظهر دست نخوردگی وبکر بودن آنها باشد و استفاده از نام قیز یا  دختر در قلعه‌ها، اشاره‌ای ضمنی به غیر قابل تسخیر بودن آن قلعه‌ها توسط دشمنان مهاجم و در واقع بکر بودن آنان است. هم‌چنین اصولآ هر جای بلند و مرتفع نیز به نام دختر معروف شده است.

معرفی قلعه اولتان

نام قلعه ای کهن در شمال استان اردبیل و شهرستان پارس آباد مغان می باشد که در کنار شمالی روستای کهن اولتان و جنوب رود ارس (آراز) واقع شده است و در مساحت ۳۲۰ هزار متر مربع بنا شده است. با ترکیبی که از خود به جای گذاشته دژی نظامی را تداعی می کند. این قلعه اولین باز به دست اشکانیان ساخته شد و تا سده ۱۲ هجری مورد استفاده قرار گرفت. براساس فرضیات کاملاٌ علمی بخش زیادی از قلعه زیر خاک مدفون گشته است.

موقعیت قلعه اولتان

اولتان قالاسی در ۱۲ كيلومتری پارس آباد و در حاشيه رود مرزي ارس (آراز) واقع شده است. اولتان قالاسی محوطه ای است باستانی در ساحل جنوبی رود ارس كه در كمتر از پانصد متري غرب روستايی به نام اولتان واقع است. اين روستا در ۱۲ كيلومتری جنوب غربی شهر پارس آباد، سر راه پارس آباد به اصلاندوز مغان، در استان اردبيل قرار دارد.

تاریخچه ثبت قلعه اولتان

محوطه باستانی اولتان قالاسی به شماره ۲۶۵۴ در فهرست آثار ملی به ثبت رسيده است. اهالي بومی اين محوطه را (بخش ارگ يا بارودار) با نام (اولتان قالاسی) يعنی قلعه اولتان مي شناسند. با توجه به آثار سطحی و بررسي عكس هاي هوايي و ماهواره اي به نطر مي رسد اين محوطه باستانی، شهری بوده كه همچون بسياری شهرهاي كهن ايران از بخش هاي مختلفي تشكيل مي شده است؛ از جمله بخش محصور (شارستان يا ارگ) و بخش غير محصور (بخش استقراری پيرامون شارستان كه احتمالاً بتوان از آن بعنوان ربض ياد كرد). اولتان قالاسی در مجموع و با احتساب ارگ (حدود ۳۳ هكتار) و ربض احتمالاً بيش از ۷۰ هكتار وسعت دارد.

موقعیت تپه نادری اصلاندوز مغان

نادر شاه تپه سی در جنوب غربی شهر اصلاندوز مغان در تلاقی رودخانه آراز (ارس) و قره سو (دره رود) قرار دارد. این تپه در استان اردبیل (ساوالان) قرار دارد.

در تپه نادری یا همان نادر شاه تپه سی، نادرشاه افشار سران کشور و بزرگان را به منطقه مغان فرا خواند و انجمن بزرگی تشکیل داد که منجر به خلع شاه طهماسب دوم صفوی و رسیدن وی به تخت سلطنت شد.

تپه نادری اصلاندوز مغان در تاریخ یکم فروردین ۱۳۴۷ به‌ عنوان یکی از آثار ملی ایران با شمارهٔ ثبت ۷۹۶ به ثبت ملی رسیده است.

تاریخچه گورستانها در منطقه مغان

در پهنه منطقه مغان همه جا گورستان های وسيع و اغلب منسوب به هزاره اول ق.م وجود دارد که بيشتر آن ها در معرض تجاوز و حفاری قاچاق قرار گرفته و می گيرد. در نزديکی اصلاندوز مغان گورستان های قوش اوتران، قلی بيگلو، افجی، گدائيلو، گل تپه و کورلار واقع در کورعباسلو  که مربوط به هزاره اول پيش از ميلاد است. همچنین گورستانهای قدیمی جنگ ایران و روس در نادر شاه تپه سی در روستای مقصودلوی کورعباسلو یکی از موارد هست.

گورستانهای قدیمی دشت مغان

گورستانهای باستانی در دامنه کوهها و رودخانه ها که آفتابگير و رو به مشرق و طلوع آفتاب است انتخاب شده زيرا آفتاب و آب در مذهب ميترائيسم جنبه تقدس دارد، گورستانهای مربوط به هزاره پيش از ميلاد قلی بيگلو و قوش اوتران و ساير گورستانهای مکشوفه و گورستانهای عهد ساسانی (افجی) بدون استثنا دارای چنين مشخصاتی هستند. طرز تدفين بواسطه آهکی بودن خاک که باعث از بين رفتن و پوسيدگی استخوان می شود ، به طور کلی معلوم نشد اما قلعه استخوانهای کوچک کاسه سر و قلم پا نشان می دهد که جهت مردگان شرقی، غربی و سر و صورت روبروی آفتاب قرار داشته است.