ننه کران(  نونه کرانیم )

بسم الله الرحمن الرحیم

علمای دارالارشاد اردبیل(1)

این مطالب با استفاده از تحقیقات استاد معظم و محقق جلیل القدر جناب حجة الإسلام والمسلمین عادل مولایی ( زید عزه) و کتابچه گوهرهای شب چراغ (از آثار معظم له و منتشر شده توسط موزه مفاخر دینی استان اردبیل) تحت اشراف و رهنمودهای استاد معظم جناب حجة الإسلام و المسلمین دکتر سید حسن عاملی (مد ظله العالی) تدوین و تکمیل شد.

حیات معنوی و روح بقای هر دیاری به صاحب نفسانی است که در آن دیار زندگی می کنند. دار الإرشاد اردبیل نیز از دیرباز همواره بزرگانی از وادی علم و معرفت و اخلاق را در دامن پر مهر خویش پرورش داده و به آستان مقدس دسن هدیه نموده است؛ آنچه در ذیل می آید مجموعه ای است از اسامی این بزرگان و شرحی هر چند مختصر از حیات پر برکتشان. لازم به ذکر است که در تهیه این مجموعه استفاده عمده ای از تحقیقات محققان جلیل القدر صورت گرفته که از همه ایشان تقدیر و تشکر می نماییم. (دار الارشاد)

1- آيت الحق ملا ابراهيم امام جمعه: از علماي بنام اردبيل است. در سال 1207 هجري قمري در ولايت اردبيل متولدشد؛ پدرش ملا مهر علي وجدش ملا بهاء الدين از روحانيت تشيع اردبيل بوده اند.

2- ابراهيم بن محمد اردبيلي: از دانشمندان اسلامي در مذهب شافعي بوده است. بعد از حج سنه 864 در اول سال 865 هجري به قاهره رفته و چندين ماه در آنجا اقامت كرده است.

3- شيخ ابراهيم قلعه جوئي: "قلعه جوئی" از قراء اردبيل است و مرحوم شيخ ابراهيم از آنجا برخاسته است او پس از تحصيلات مقدماتی عازم نجف اشرف شد و تا آخر عمر كوتاه خود در آنجا ماند.

4- ابن بزار اردبيلي: مؤلف كتاب معروف "صفوة الصفا" است كه به قول دانشمندان معاصر يگانه مرجع مورخان در باب شيخ صفي الدين و پدران اوست. نام او "درويش توكلي" و پدرش "اسماعيل بن محمد اردبيلي" است. در قرن هشتم هجري مي زيسته و از مريدان شيخ صدر الدين موسي فرزند و جانشين شيخ صفي الدين بوده است.

5- ابن هلال اردبيلي: او از دانشمندان (ناشناخته مانده) اردبيل است زيرا از شرح حال و تاريخ حياتش خبري نيست.
6- ابوالحسن صدر الدين: مؤلف تاريخ اردبيل و دانشمندان او را بنام "جمال الدين ابوالحسن صدر الدين اردبيلي" معرفي كرده و از مدرسين حوزه علميه خراسان به شمار آورده است.

7- ابوالحسن يعقوب بن موسي اردبيلي: نام او در كتاب "الانساب" تأليف "ابي سعيد عبدالكريم بن منصور التميمي المسعاني" يعقوب بن موسي اردبيلي در بغداد ساكن بوده است.

8- ابوالفرج بن عبدالرحمن اردبيلي: در قرن ششم هجري مي زيسته و حوالي سال 550 در گذشته است.

9- ابوالفضل اردبيلي: (محمود بن احمد بن محمد اردبيلي معروف به ابوالفضل اردبيلي) از دانشمندان قرن ششم هجري است.

10- حاج ميرزا ابوالفضل فضلي:از علماي معروف نيمه اول قرن چهاردهم هجري است. در اردبيل بدنيا آمده و پس از تحصيل مقدمات به نجف اشرف رفته است. پس از درخواست مردم سرانجام به اردبيل بازگشت و حوزه درسي وسيعي ترتيب داد و شاگردان زيادي تربيت كرد. فضلي در سال 1341 خورشيدي به جوار رحمت حق شتافت.

11- ابوذرعه اردبيلي:سمعاني در كتاب الانساب او را بنام "عبدالوهاب بن محمد ايوب اردبيلي" معرفي كرده و گفته است كه او شيخ و زاهد بود و روز يكشنبه پنجم ماه رجب سال 415هجري در فارس رحلت نمود.

12- شيخ ابوسعيد اردبيلي: از عرفاي قرن سوم و از مريدان "جنيد بغدادي" است. عارف والا مقامي بود و شيخ صفي الدين در اوان جواني در مزار او عبادت مي كرد. قبر او هم اكنون در اردبيل و در اول كوچه معصومشاه باقي و به "پير" معر وف است.

13- ابي الفرج اردبيلي: "نورالدين فرج بن محمد ابن ابي الفرج اردبيلي" از اردبيل برخاسته و پس از تحصيل مقدمات به دمشق رفته و در "ظاهريه البرانيه" به تدريس اشتغال يافته است. ابي الفرج ظهر روز دوشنبه  749 در جار وخيه به مرض طاعون در گذشت.

14- آقا سيد احمد مرتضوي : پدرش آقا سيّد مرتضي از سادات خلخال بود و قسمت اعظم عمر خود را در اردبيل سكونت داشت. احمد به سال 1280 به خلخال رفت و  آنگاه كه پدرش اردبيل را جهت سكونت خويش برگزيد او نيز در معيت وي به اين شهر آمد و  به ادامه تحصيل پرداخت.

15- ابومحمد جعفر بن محمد اردبيلي: در نيمه اول قرن چهارم هجري مي زيسته  و از ارباب قلم و حديث بوده است.

16- ابو نصرجنيد اردبيلي: در ربيع الاول سال 535  هجري قمري تولد يافته است. او از شعرا و دانشمندان زمان خود بوده و در سال 606 هجري به قصد حج به مكه مشرف گشته است.

17- ابو هشيم بن حمدون الاشحي: سمعاني در كتاب "الانساب" ضمن اشاره به دانشمندان اردبيل از "ابو هشيم بن حمدون الاشحي" نيز جزو  آنها نام برده است.

18- اسماعيل اردبيلي: از دانشمندان قرن هشتم هجري است.

19- الياس اردبيلي: كه در قرن دهم هجري مي زيسته و خال (يعني دائي) مقدس اردبيلي بوده است.

20- الهي اردبيلي: "كمال الدين حسين بن خواجه شرف الدين عبد الحق" متخلص به "الهي" در سال  870 هجري در اردبيل ديده به جهان گشود. پس از تحصيلات مقدمات با مساعدت "سلطان حيدرصفوي" به شيراز و خراسان سفر كرد. او پس از بازگشت به اردبيل به تدريس و تعليم علوم و معارف پرداخت و سرانجام در سال 940 هجري که بيش از هفتاد سال داشت در اين شهر بدرود زندگي گفت و در آنجا دفن گرديد.

21- ام كلثوم اردبيلي:در كتاب "الضوئ الانع لاهل قرن التاسع" از بانوئي به نام "ام كلثوم بنت البرهان ابراهيم بن احمد بن محمد بن احمد اردبيلي المكي" سخن به ميان آمده و السخاوي در حالات وي نوشته است كه الفارسي او را بانوئي با تدين و خير گفته است. مرگ ام كلثوم در ماه شوال 814 در مكه رخ داده و در المعلاه دفن شده است.

22- درويش امير اردبيلي: اديب و دانشمندان و فاضل جليل القدري بوده است. در قرن يازدهم هجري مي زيسته و از علماي دوران شاه عباس صفوي و جانشينان او به شمار مي آمده است.

23- اويس اردبيلي: "اويس بن محمّد" پدر "ظهير الدين كبير" از قضات اردبيل است كه پنجاه سال در اين شهر مسند قضا داشته است. او علاوه بر قضاوت، طبيب و مدرس نيز بوده و در حوزه علميه اردبيل تدريس مي كرد. طبع شعر هم داشته است.

24- باباقلي اردبيلي: به نوشته تاريخ اردبيل و دانشمندان، در طريقت و عرفان مقام والائي داشته و از رجال قرن هفتم هجري به شمار مي آمد كه در نيمه اول قرن پنجم هجري مي زيست و در سال 457 در گذشته است.

25- بانو باغبان:اين بانو در عهد شيخ صفي الدين مي زيسته و به زبان آذري سخن مي گفت.

26- شيخ باكير اردبيلي:مؤلف تاريخ اردبيل و دانشمندان از او بعنوان يكي از صوفيان والا مقام "سلسله قادريه" ياد كرده است كه در حلب سكونت داشته و با شيخ محمّد كواكبي كه در قرن يازده هجري مي زيسته است، مأنوس بوده است.

27- برهان اردبيلي:او از سخنوران آذربايجان بوده و نيكو شعر مي سروده است؛ شرح حال و حياتش در جائي ذكر نشده است.

28- بزمي اردبيلي:از شعراي بلند پايه قرن دهم هجري است كه از اردبيل برخاسته و بيشتر عمر خود را به سياحت و تجارت گذرانيده است. مدتي در هند سكونت گزيده و از آن ديار به قصد اداي وظيفه ديني به حج رفته است.

29- بشيرين حامد اردبيلي:از دانشمندان قرن 6 و 7 هجري است. در سال 570 هجري در اردبيل به دنيا آمد. در علوم ديني از دانشمندان زمان بود و فتوي مي داد و در اجراي احكام نظارت مي نمود. در سوم ماه صفر سال 646 هجري در مكه از دنيا رفت.

30- بقائي اردبيلي:مؤلف و دانشمند آذربايجان او را از قضات اردبيل نوشته است و بدون اشاره به شرح حال يا تاريخ حيات و مماتش گفته است كه اشعار وي به زبان تركي بوده است.

31- بيضاي اردبيلي:مرحوم ميرزا متخلص به بيضا از شعراي معاصر اردبيل است. او شغل تجارت داشته و به وارد و صادر كردن پوست بره اشتغال مي ورزيد. طبع شعر قوي و مطالعات زيادي داشته است. اشعارش غالباً به زبان تركي و در مدايح و مراثي اولياي دين و خاندان امامت شيعيان است.

32- تاج اردبيلي:احمدبن عبدالله ابن عوض بن محمدالشهاب ابن الجلال ابن التاج اردبيلي الشيرواني القاهري، كه به ابن عبيدالله شهرت دارد. در ماه صفر 791 هجري در قاهره به دنيا آمد. مذهب حنفي داشته او در اواخر عمر به بيماري اسهال خوني گرفتار شد و در دهه سوم ماه رمضان سال 844 هجري در گذشت.

33- تاج الدين اردبيل:از دانشمندان معروف قرن هشتم هجري است كه در فقه شافعي و ادبيات عرب و علوم عقلي و نقلي معروفيت داشته و از بزرگان عصر خود به شمار مي آمد. تاج الدين تأليفات زيادي داشته و كتاب بزرگي در احكام گردآورده است. او "علوم الحديث" ابن الصلاح را تلخيص كرده و نيز با استخراج و تفكيك احاديث كتاب "الميزان شمس الدين ذهبي" آنها را در بابهاي جداگانه مرتب نموده به صورت روشني در آورده است. او در هفدهم رمضان سال 746 هجري در قاهره در گذشته است.

34- تاج السعيدي اردبيلي: علامه سیّد محمد بن ابي سعيد الحسني اردبيلي معروف به أمير ابوالفتح از دانشمندان معروف قرن دهم هجري است. قسمت بزرگي از دروان تحصيلي او در ماوراءالنهر بوده و با كسب علم از محضر مولانا عصام الدين در حكمت و علوم عهد به مقام كمال رسيده است. تاج السعيدي در پايان زندگي در اردبيل اقامت گزيده و به سال 676 هجري به موت فجاه در زادگاهش دارفاني را وداع گفته است.

35- تزريقي اردبيل:تزريقي صنعتي از صنايع بديع شعر بحساب مي آيد. اين امر در زمان صفويه پيدا شده و رايج گريده است و به قراري كه نوشته اند تزريقي اردبيلي پيشواي اين سبك بوده است.