عکس دسته‌جمعی «خواجگان» حرمسرای ناصرالدین شاه

بیشتر خواجگان در عصر قاجار بردگان سیاهپوست بودند که از آفریقا آورده شده بودند. البته گاهی هم مجرمان و کسانی که مرتکب جرایم خاصی شده بودند را به عنوان مجازات اخته می‌کردند و اگر آن‌ها زنده از این مجازات بیرون می‌آمدند احتمالا می‌توانستند در یکی از حرمسرا‌ها زندگی و خدمت کنند.

- ۱۶ خرداد ۱۴۰۲

عکس‌های زیادی از دربار ناصرالدین‌شاه هست که خواجگان در آن‌ها حضور دارند، اما این عکس انگار یک جور یادگاری دسته‌جمعی مخصوص خواجه‌های دربار بوده است.

به گزارش فرادید، در دوران قاجار، بردگان و کنیزان و حتی «خواجگان» جزئی تقریبا جدانشدنی از زندگی اعیان و اشراف و خصوصا دربار سلطنتی بودند. این افراد که از کشور‌ها و قومیت‌های مختلف بودند، در لشکرکشی‌ها به اسارت درمی‌آمدند و یا از راه تجارت و خرید و فروش تامین می‌شدند.

بخوانید...

در این بین، «خواجگان» غلامانی بودند که در سنین بسیار پایین مثلا از هفت تا ده سالگی پیش از اینکه به صاحبان نهایی‌شان فروخته شوند اخته می‌شدند. این کار برای این انجام می‌شد که آن‌ها قرار بود محافظ حرمسرا‌ها و اندرونی‌های شاهان و اشراف باشند.

به دلیل همین تغییری که در بدن این افراد انجام می‌شد آن‌ها به لحاظ ظاهری شکلی متمایز پیدا می‌کردند. نداشتن ریش و سبیل مهمترین ویژگی آشکار آن‌ها بود.

آنطور که زرگری‌نژاد و علیپور در مقالۀ «وضعیت کنیزان، غلامان و خواجگان در عصر قاجار» نوشته‌اند، بیشتر خواجگان در عصر قاجار بردگان سیاهپوست بودند که از آفریقا آورده شده بودند. البته گاهی هم مجرمان و کسانی که مرتکب جرایم خاصی شده بودند را به عنوان مجازات اخته می‌کردند و اگر آن‌ها زنده از این مجازات بیرون می‌آمدند احتمالا می‌توانستند در یکی از حرمسرا‌ها زندگی و خدمت کنند.

گفته شده که در دوران ناصرالدین‌شاه بیش از ۹۰ خواجه در دربار خدمت می‌کردند. بعضی از زنان دربار که جایگاه بالایی داشتند معمولا به صورت اختصاصی یک یا دو خواجه داشتند.

عکس‌های نسبتا زیادی از دربار ناصرالدین شاه وجود دارد که علاوه بر زنان حرمسرا، خواجگان هم در آن‌ها حضور دارند. اما این عکسی که در اینجا ملاحظه می‌کنید، به لحاظ تعداد خواجگانی که در آن هستند عکس خاصی است. حاشیه‌نویسی این عکس به احتمال زیاد با دستخط خود ناصرالدین‌شاه صورت گرفته که علاوه بر اشاره به تاریخ عکس، نام سه تن از خوجگان حاضر در آن را نیز نوشته است.

آقا نوری، آقا فرج و حاجی فیروز سه خواجه‌ای هستند که ظاهرا مقام بالاتری داشته‌اند و ناصرالدین‌شاه نام آن‌ها را در حاشیۀ عکس ذکر کرده. با وجود اینکه تعدادی از زنان نیز در این عکس حضور دارند، اما اشارۀ صرف شاه به اسامی خواجگان و تعداد زیاد آن‌ها این حدس را به ذهن می‌آورد که شاید این نوعی عکس یادگاری و دسته‌جمعی خواجه‌ها بوده باشد که بعد از مراجعت از یک سفر گرفته باشند.

عکس یادگاری «خواجه‌های حرمسرا» در مسجد دامغان؛ ۱۷۰ سال قبل

این عکس یک یادگار ارزشمند از دوران قاجار است که جنبه‌ای فراموش‌شده از زندگی در آن دوره را به ما نشان می‌دهد.

• خانه
• مجله تاریخ

کد خبر :۱۳۶۴۴۵۱۸ خرداد ۱۴۰۲ - ۱۰:۳۱

بازدید : ۱۵۹۵

فرادید| لوئیجی پِشه (Luigi Pesce) یکی از نخستین عکاسانی است که در ایران دوران ناصرالدین شاه به عکاسی پرداخت. پشه یک سرهنگ ایتالیایی بود که در اصل برای آموزش واحدهای پیاده‌نظام ارتش به ایران سفر کرده بود.

به گزارش فرادید؛ پشه در سال ۱۸۴۸ میلادی یعنی در نخستین سال سلطنت ناصرالدین شاه وارد ایران شد و ضمن ارائه آموزش‌های نظامی، به عکاسی نیز پرداخت. او در سال ۱۸۶۴ در تهران از دنیا رفت و در گورستان دولاب به خاک سپرده شد.

عکس‌های پشه از ایران در دهۀ ۱۸۵۰ میلادی یعنی حدود ۱۷۰سال قبل گرفته شده‌اند. یکی از عجیب‌ترین و جالب‌ترین عکس‌ها در این میان، عکسی است که در مسجد دامغان گرفته شده. پشه در دامغان از گروهی از صاحب‌منصبان درباری عکس گرفت که غیر از کلاه‌های بلند و لباس‌های نسبتا فاخرشان، صورت بی‌ریش و سبیلشان هم جلب توجه می‌کرد.

این افراد در واقع گروهی از «خواجگان» بودند؛ بردگان یا نوکران اخته‌ای که در دوران قاجار معمولا در دربار یا در خانه‌های اعیان و اشراف به عنوان اداره کنندۀ امور حرمسرا خدمت می‌کردند. بعضی از خواجه‌ها به واسطۀ جایگاه و نفوذی که داشتند گاهی به مراتبی نسبتا بالا در نظام اداری دربار ارتقا پیدا می‌کردند.

این تصویر نادر و بسیار قدیمی، یادگاری ارزشمند از ایران زمان قاجار است؛ این عکس جنبه‌ای از زندگی در ایران گذشته را به ما نشان می‌دهد که امروز تقریبا به کلی فراموش شده و شاید اغلب ما بسیار کم دربارۀ آن شنیده باشیم.